EASA: Zarządzanie ryzykiem zmęczenia (Fatigue Risk Management)

Zmęczenie jest dobrze rozpoznanym czynnikiem ryzyka bezpieczeństwa w operacjach lotniczych. Długie okresy pełnienia służby, operacje nocne, zmiany stref czasowych, nieregularne grafiki oraz presja operacyjna mogą przyczyniać się do zmęczenia i obniżenia poziomu czujności.

Skuteczne zarządzanie ryzykiem zmęczenia (FRM) jest zatem kluczowe dla utrzymania bezpiecznych operacji lotniczych. Wymaga ono połączenia ograniczeń regulacyjnych, procesów organizacyjnych oraz indywidualnej odpowiedzialności, aby zapewnić, że członkowie załogi są zdolni do bezpiecznego wykonywania swoich obowiązków.

W europejskich ramach regulacyjnych ryzyko związane ze zmęczeniem jest adresowane poprzez:

wymagania dotyczące ograniczeń czasu lotu (Flight Time Limitations – FTL), które ustanawiają prawne limity dla okresów służby lotniczej, czasu służby oraz okresów odpoczynku;
procesy zarządzania ryzykiem zmęczenia u operatora, zintegrowane z systemem zarządzania operatora;
wiedzę naukową i doświadczenia operacyjne, wykorzystywane do ciągłego doskonalenia strategii ograniczania zmęczenia.

Łącznie środki te mają zapewnić, że ryzyka związane ze zmęczeniem są identyfikowane, oceniane i ograniczane zanim mogą wpłynąć na bezpieczeństwo lotów.

Ograniczenia czasu lotu (Flight Time Limitations – FTL)

EASA ustanowiła wymagania dotyczące ograniczeń czasu lotu (FTL) w rozporządzeniu Air Operations (UE) nr 965/2012, głównie w ORO.FTL oraz w powiązanych Specyfikacjach Certyfikacyjnych (Certification Specifications).

Przepisy te określają minimalne limity bezpieczeństwa w takich obszarach jak:

maksymalne okresy czynności lotniczych,
skumulowany czas lotu i czynności,
minimalne okresy odpoczynku,
dyżury standby i reserve,
operacje nocne,
aklimatyzacja.

Celem systemu FTL jest zapewnienie zharmonizowanej podstawy w całej Europie, zapobiegającej zagrożeniom bezpieczeństwa wynikającym ze zmęczenia. Operatorzy muszą ustanowić i stosować system FTL dla członków załóg lotniczych, aby grafiki pozostawały w bezpiecznych granicach.

Dodatkowe wytyczne i materiały przepisowe można znaleźć w Air Operations Implementing Rules oraz Acceptable Means of Compliance (AMC).

Najnowsze zmiany regulacyjne

Ryzyko zmęczenia może znacząco różnić się w zależności od rodzaju operacji. Aby uwzględnić te różnice, EASA stale aktualizuje i udoskonala ramy regulacyjne w oparciu o doświadczenia operacyjne i badania naukowe.

W lutym 2026 r. EASA opublikowała Opinię nr 02/2026, proponującą zharmonizowane i zaktualizowane wymagania dotyczące ograniczeń czasu lotu dla wybranych sektorów operacyjnych, w tym:

operacji air taxi,
lotniczych służb ratownictwa medycznego samolotami (AEMS),
operacji komercyjnego transportu lotniczego wykonywanego przez jednego pilota.

Celem jest wprowadzenie nowoczesnych środków ograniczania zmęczenia, dostosowanych do tych środowisk operacyjnych, w których schematy służby, elastyczność operacyjna oraz konfiguracja załogi różnią się od tradycyjnych operacji linii lotniczych.

Obecnie tego typu operacje regulowane są poprzez Subpart Q oraz niektóre przepisy krajowe, co prowadzi do niejednolitego wdrożenia w Europie.

Promowanie skutecznego zarządzania ryzykiem zmęczenia

Doskonalenie zarządzania ryzykiem zmęczenia jest również jednym z priorytetów Europejskiego Planu Bezpieczeństwa Lotniczego (EPAS).

Działania w ramach EPAS koncentrują się na:

promowaniu skutecznego wdrażania wymagań FTL,
wspieraniu podejścia FRM w systemach zarządzania operatorów,
zwiększaniu świadomości zagrożeń związanych ze zmęczeniem,
zachęcaniu do współpracy między regulatorami, operatorami, przedstawicielami załóg oraz ekspertami naukowymi.

Aby wspierać te cele, EASA regularnie organizuje wydarzenia i warsztaty poświęcone zarządzaniu zmęczeniem, które służą wymianie wiedzy w całym systemie lotniczym i pomagają rozwijać zarządzanie ryzykiem zmęczenia w oparciu o dane i doświadczenia operacyjne.

Informacje o najnowszych wydarzeniach i ich rezultatach są dostępne na tej stronie w sekcji related content.

Kluczowe wnioski dotyczące skutecznego zarządzania ryzykiem zmęczenia

Ostatnie dyskusje w branży i wśród regulatorów wskazują na kilka kluczowych zasad skutecznego zarządzania zmęczeniem:

Zarządzanie zmęczeniem jest wspólną odpowiedzialnością – bezpieczeństwo zależy od współpracy operatorów, członków załóg, planistów grafików i regulatorów.
Same przepisy nie wystarczą – FTL stanowi podstawę, ale skuteczne zarządzanie zmęczeniem wymaga również monitorowania operacyjnego, raportowania i ciągłego doskonalenia.
Jakość danych – wyzwania związane z raportowaniem zmęczenia wymagają podejścia całościowego; pełne i kompleksowe raporty umożliwiają właściwą ocenę sytuacji.
Nauka o zmęczeniu powinna wspierać decyzje operacyjne – wiedza o śnie, rytmach okołodobowych i obciążeniu pracą jest kluczowa przy projektowaniu bezpiecznych grafików.
Kultura bezpieczeństwa sprzyja raportowaniu zmęczenia – członkowie załogi muszą mieć możliwość zgłaszania zmęczenia bez obawy o negatywne konsekwencje. Dane operacyjne, raporty zmęczeniowe i badania naukowe pomagają doskonalić strategie ograniczania zmęczenia.
Skuteczne FRM wymaga dialogu – działania te wspierają przejście od samej zgodności z FTL do efektywnego zarządzania ryzykiem zmęczenia. Każdy operator ma inne warunki operacyjne, dlatego konieczna jest otwarta i konstruktywna dyskusja.
Decyzja dowódcy (Commander’s Discretion) powinna być stosowana wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych – niedopuszczalne jest wywieranie presji na członków załogi w celu jej zastosowania. Nikt nie powinien również czuć się zmuszony do pracy, gdy jest chory, zmęczony lub w inny sposób niezdolny do pełnienia obowiązków.

Powiązane materiały

•    Commission Regulation (EU) No 965/2012
•    Easy Access Rules for Air Operations (Regulation (EU) No 965/2012)
•    Acceptable Means of Compliance and Guidance Material
•    Opinion No 02/2026
•    European Plan for Aviation Safety (EPAS)
•    3rd EASA FTL / Fatigue Risk Management Conference
•    Fatigue Risk Management — Air Ops Community