Psychologiczne kompetencje pilota w operacjach multi-crew: między cechami indywidualnymi, a bezpieczeństwem współpracy w kokpicie

W dyskusji o bezpieczeństwie lotów punkt ciężkości bardzo często lokuje się wokół procedur, wyszkolenia, doświadczenia oraz poziomu opanowania umiejętności operacyjnych przez załogę. Jest to oczywiście perspektywa uzasadniona, ale niepełna.

W operacjach wykonywanych w załodze wieloosobowej skuteczność działania nie jest bowiem prostą sumą indywidualnych cech i kompetencji poszczególnych pilotów. W znacznym stopniu zależy ona także od jakości ich współpracy, a więc od sposobu komunikowania się, wymiany informacji, radzenia sobie z napięciem, reagowania na błędy oraz wspólnego podejmowania decyzji w warunkach ograniczonego czasu i wysokiej odpowiedzialności.

Z perspektywy psychologii lotniczej oznacza to, że analiza funkcjonowania pilota w kokpicie nie może ograniczać się wyłącznie do pytania o poziom jego wiedzy, sprawności poznawczej czy opanowania procedur. Równie istotne staje się pytanie o to, jakie cechy psychologiczne sprzyjają efektywnemu działaniu w relacji z innymi członkami załogi. W przypadku lotów multi-crew pilot nie działa jako izolowany wykonawca zadań, lecz jako element systemu zespołowego, w którym bezpieczeństwo zależy od jakości koordynacji interpersonalnej.

Załoga jako system psychologiczno-operacyjny

Współczesne lotnictwo od dawna odchodzi od rozumienia błędu wyłącznie jako konsekwencji indywidualnej pomyłki człowieka. Coraz częściej traktuje się go jako wynik zakłóceń w funkcjonowaniu całego układu człowiek–zadanie–środowisko–zespół. W załodze wieloosobowej szczególnego znaczenia nabiera właśnie ten ostatni element, czyli zespół.

Crew Resource Management stanowi próbę operacyjnego uporządkowania zasad skutecznej współpracy w kokpicie. Obejmuje ono między innymi komunikację, przywództwo, współdziałanie, zarządzanie obciążeniem, podejmowanie decyzji oraz utrzymywanie świadomości sytuacyjnej. W praktyce CRM bywa jednak niekiedy ujmowany zbyt proceduralnie, jakby samo przeszkolenie w zakresie właściwych zachowań zespołowych było wystarczające do zapewnienia ich skutecznej realizacji. Tymczasem poziom faktycznej implementacji zasad CRM jest współdeterminowany przez cechy indywidualne członków załogi.

Inaczej mówiąc, CRM nie funkcjonuje w psychologicznej próżni. To, czy pilot zgłosi wątpliwość, czy adekwatnie zareaguje na korektę, czy utrzyma orientację zadaniową pod presją, czy też będzie unikał konfrontacji albo koncentrował się na własnym napięciu emocjonalnym, zależy nie tylko od znajomości procedur, lecz również od względnie trwałych właściwości psychologicznych. Dlatego z punktu widzenia bezpieczeństwa lotów zasadne jest pytanie o kompetencje osobowościowe i społeczne, które mogą wspierać lub osłabiać funkcjonowanie załogi jako systemu operacyjnego.

Cel badania: próba określenia pożądanego profilu psychologicznego

W opisywanym badaniu, podjęliśmy próbę określenia, jakie cechy psychologiczne są uznawane za szczególnie istotne w przypadku pilotów wykonujących loty w załodze wieloosobowej. Istotne jest podkreślenie, że nie chodziło o identyfikację jednego „idealnego typu osobowości”, lecz o próbę opisania profilu cech, które z perspektywy praktyki lotniczej są postrzegane jako wspierające efektywne funkcjonowanie w środowisku multi-crew.

Badanie miało charakter eksperckiej oceny wymagań psychologicznych związanych z rolą pilota w załodze wieloosobowej. Uczestnikami było 95 osób posiadających doświadczenie w operacjach multi-crew.

Posłużyliśmy się autorskim kwestionariuszem odnoszącym się do wybranych wymiarów osobowości, stylów radzenia sobie ze stresem oraz kompetencji społecznych. Konstrukcja pytań była osadzona w ramach teoretycznych dobrze znanych narzędzi psychologicznych, takich jak NEO-FFI, CISS oraz PROKOS.

W analizie uwzględniono między innymi: stabilność emocjonalną, ekstrawersję, otwartość na doświadczenie, ugodowość, sumienność, zadaniowy, emocjonalny i unikowy styl radzenia sobie ze stresem, a także wybrane kompetencje społeczne, takie jak asertywność, współpraca, umiejętność podtrzymywania relacji czy zaradność społeczna.

Najważniejsze wyniki: przewaga cech wspierających stabilność i orientację zadaniową

Uzyskane wyniki wskazują, że w środowisku multi-crew najwyżej cenione są te właściwości psychologiczne, które wspierają stabilność działania, przewidywalność zachowania oraz koncentrację na zadaniu w warunkach stresu.

Szczególnie wysoką rangę przypisano stabilności emocjonalnej. W praktyce oznacza to preferencję dla niskiego poziomu neurotyczności, a więc dla takiego sposobu funkcjonowania, który wiąże się z mniejszą podatnością na dezorganizujący wpływ napięcia, lęku czy frustracji. Z perspektywy pracy w kokpicie jest to wynik w pełni zrozumiały.

W sytuacjach obciążenia operacyjnego pilot musi nie tylko zachować sprawność poznawczą, ale również ograniczać wpływ reakcji emocjonalnych na ocenę sytuacji, komunikację i decyzje.

Drugim kluczowym wynikiem było wysokie znaczenie zadaniowego stylu radzenia sobie ze stresem. 
Oznacza on preferencję dla takiego sposobu reagowania, w którym jednostka koncentruje się na analizie problemu, porządkowaniu działania i aktywnym poszukiwaniu rozwiązania. W środowisku lotniczym jest to szczególnie istotne, ponieważ sytuacje trudne wymagają przejścia od napięcia do uporządkowanej aktywności zadaniowej. Styl zadaniowy można więc traktować jako psychologiczny korelat sprawnego funkcjonowania pod presją.

Wysoko oceniono także sumienność oraz współpracę. Pierwsza z tych cech wiąże się z odpowiedzialnością, planowością, samodyscypliną i rzetelnością działania. Druga odnosi się do zdolności pracy z innymi, uwzględniania perspektywy członków załogi i wspólnego rozwiązywania problemów. W operacjach multi-crew obie te właściwości mają znaczenie fundamentalne: sumienność wspiera proceduralną poprawność działania, a współpraca warunkuje skuteczne funkcjonowanie zespołu jako całości.

Na uwagę zasługuje również to, że ekstrawersja oraz otwartość na doświadczenie nie były oceniane jako cechy wymagające bardzo wysokiego nasilenia. Wynik ten sugeruje, że w środowisku wieloosobowej współpracy lotniczej bardziej pożądana jest równowaga niż skrajność.

Efektywne funkcjonowanie w kokpicie nie wymaga zatem maksymalnie wysokiej ekspresyjności czy wyjątkowo nasilonej potrzeby stymulacji, lecz raczej takiego poziomu cech, który sprzyja adekwatnej komunikacji, elastyczności poznawczej i stabilności zachowania.

Za wyraźnie mniej pożądane uznano natomiast styl emocjonalny oraz styl unikowy radzenia sobie ze stresem. Z psychologicznego punktu widzenia wynik ten jest spójny z wymaganiami środowiska operacyjnego, w którym nadmierna koncentracja na własnym napięciu albo tendencja do odraczania konfrontacji z problemem mogą ograniczać skuteczność współdziałania i zakłócać proces decyzyjny.

Interpretacja wyników w świetle funkcjonowania załogi

Otrzymany profil wyników dobrze wpisuje się w szersze rozumienie załogi jako układu wymagającego zarówno kompetencji indywidualnych, jak i zdolności do efektywnego współdziałania. W tym sensie psychologiczne kompetencje pilota w multi-crew nie mogą być redukowane do prostego katalogu cech „dobrych” i „złych”. Znaczenie ma raczej funkcjonalna konfiguracja właściwości, która zwiększa prawdopodobieństwo stabilnego działania zespołowego.

Stabilność emocjonalna sprzyja utrzymaniu kontroli nad reakcją stresową. Styl zadaniowy wspiera orientację na problem i uporządkowanie działań.

Sumienność zwiększa przewidywalność i proceduralną poprawność działania. Współpraca ułatwia wymianę informacji, korektę błędów oraz wspólne budowanie świadomości sytuacyjnej. Łącznie tworzą one profil, który można uznać za psychologicznie korzystny dla bezpiecznego funkcjonowania w kokpicie wieloosobowym.

Warto jednocześnie zauważyć, że taki profil nie oznacza promowania jednolitości osobowościowej. Wyniki nie sugerują, że dobry pilot musi być osobą o jednym sztywnym typie osobowości. Pokazują raczej, że w określonych wymiarach — zwłaszcza tych związanych z regulacją emocji, orientacją zadaniową i współpracą — środowisko operacyjne konsekwentnie premiuje pewien kierunek funkcjonowania.

Znaczenie praktyczne: selekcja, szkolenie, CRM

Wnioski z badania mogą mieć znaczenie w co najmniej trzech obszarach praktyki lotniczej.

Po pierwsze, w obszarze selekcji i oceny predyspozycji. W przypadku kandydatów do zadań realizowanych w załodze wieloosobowej zasadne wydaje się uwzględnianie nie tylko sprawności poznawczej i psychomotorycznej, ale również tych właściwości psychologicznych, które wpływają na funkcjonowanie interpersonalne i odporność na stres. Nie oznacza to prostego przeniesienia wyników na gotowe kryteria selekcyjne, ale raczej podkreślenie, że ocena kompetencji do pracy w kokpicie powinna obejmować również wymiar relacyjny i regulacyjny.

Po drugie, wyniki te są istotne dla szkolenia, zwłaszcza szkolenia CRM. Jeżeli szczególne znaczenie mają stabilność emocjonalna, orientacja zadaniowa oraz współpraca, to programy szkoleniowe powinny w większym stopniu uwzględniać ćwiczenie zachowań związanych z komunikacją pod presją, asertywnym zgłaszaniem uwag, przyjmowaniem informacji zwrotnej i utrzymywaniem zadaniowego stylu działania w sytuacjach trudnych.

W tym sensie CRM nie powinno być traktowane wyłącznie jako zbiór zasad komunikacyjnych, ale jako obszar wymagający integracji z wiedzą psychologiczną o różnicach indywidualnych.

Po trzecie, badanie to wnosi istotny wkład do rozumienia komunikacji w kokpicie. Jednym z najważniejszych problemów operacyjnych nie jest bowiem sam fakt posiadania informacji, lecz to, czy zostanie ona adekwatnie przekazana, usłyszana i uwzględniona w działaniu zespołu. Zaburzenia komunikacji często nie wynikają z niewiedzy, ale z napięcia, hierarchii, stylu reagowania lub trudności w asertywnym uczestniczeniu w interakcji. W tym sensie psychologiczne cechy pilota stają się realnym komponentem bezpieczeństwa operacyjnego.

Ograniczenia i ostrożność interpretacyjna

Jednocześnie wyniki tego rodzaju badań należy interpretować ostrożnie. Nie stanowią one podstawy do formułowania prostych i sztywnych recept na „idealnego pilota”. Badanie miało charakter oceny eksperckiej i dotyczyło postrzeganego znaczenia poszczególnych cech, a nie bezpośredniego pomiaru związku tych cech z rzeczywistym wykonaniem zadań lotniczych w warunkach operacyjnych.

Nie oznacza to jednak, że ich wartość jest ograniczona. Przeciwnie — badania tego typu są ważnym etapem konceptualizacji psychologicznych wymagań związanych z określoną rolą zawodową. Pozwalają one uporządkować myślenie o tym, które cechy są postrzegane jako funkcjonalnie istotne, a następnie mogą stanowić punkt wyjścia do dalszych analiz empirycznych.

Podsumowanie

W operacjach multi-crew bezpieczeństwo nie zależy wyłącznie od poziomu indywidualnych umiejętności technicznych. W równym stopniu jest ono funkcją jakości współpracy w kokpicie, a ta z kolei pozostaje powiązana z określonymi właściwościami psychologicznymi członków załogi.

Nasze badanie wskazuje, że szczególnie pożądane są te cechy, które wspierają emocjonalną stabilność, orientację zadaniową, sumienność oraz zdolność do współpracy.

Z perspektywy psychologii lotniczej oznacza to, że skuteczna załoga wieloosobowa nie jest wyłącznie dobrze wyszkolonym zespołem proceduralnym. Jest również zespołem, którego członkowie dysponują takimi kompetencjami psychologicznymi, które pozwalają im utrzymać sprawność działania, komunikacji i decyzji w warunkach realnego obciążenia operacyjnego.

Na podstawie artykułu: Zieliński, P., & Biernacki, M. (2023). Personality Profiles of Pilots in Multi-Crew Operations: Views of Experienced and Inexperienced Crew. Polish Journal of Aviation Medicine, Bioengineering and Psychology, 29(3), 13–26. https://doi.org/10.13174/pjambp.29.12.2025.02

Autor: Dr Marcin Biernacki - Adiunkt w Zakładzie Psychologii Lotniczej Wojskowego Instytutu Medycyny Lotniczej w Warszawie. Psycholog lotniczy certyfikowany przez European Association for Aviation Psychology (EAAP) (numer certyfikacji: AP086)
Kontakt: mpbiernacki@gmail.com